Τέσσερα Χρόνια (2022-2026) Πολέμου στην Ουκρανία: Επιχειρήσεις, Μέτωπα και Αποτελέσματα. Από την Περιφερειακή Κρίση στη Μεγάλη Γεωπολιτική Αναμέτρηση

Γράφει ο Γιώργος Χ

Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας αποτελεί τη μεγαλύτερη στρατιωτική σύγκρουση στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ένα σημείο καμπής για τη διεθνή τάξη. Ξεκινώντας ως ταχεία επιχείρηση αλλαγής καθεστώτος, εξελίχθηκε σε παρατεταμένο πόλεμο φθοράς, υψηλής τεχνολογίας, με παγκόσμιες επιπτώσεις σε ασφάλεια, οικονομία και ενέργεια.

Φάση Πρώτη: Η πλήρης εισβολή και η αποτυχία του κεραυνοβόλου πολέμου (Φεβρουάριος – Απρίλιος 2022)

Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, η Ρωσία εξαπέλυσε γενικευμένη εισβολή στην Ουκρανία από τέσσερις (4) άξονες, από τη Λευκορωσία προς το Κίεβο, από τη Ρωσία προς το Χάρκοβο, από το Ντονμπάς και από την Κριμαία. Ο αρχικός στρατηγικός στόχος ήταν η ταχεία κατάρρευση της ουκρανικής πολιτικής ηγεσίας και η επιβολή φιλορωσικού καθεστώτος μέσα σε λίγες ημέρες.

Η ρωσική στρατηγική βασίστηκε στην υπόθεση ότι ο ουκρανικός στρατός θα διαλυόταν ψυχολογικά και ότι ο πληθυσμός θα παρέμενε παθητικός. Αυτή η εκτίμηση αποδείχθηκε λανθασμένη. Η ουκρανική άμυνα, με ευέλικτες μονάδες, αντιαρματικά όπλα δυτικής προέλευσης και αποτελεσματική διοίκηση, ανέκοψε τις ρωσικές φάλαγγες. Η αποτυχία κατάληψης του Κιέβου αποτέλεσε στρατηγική ήττα για τη Ρωσία και κατέρριψε το αφήγημα της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης».

Παράλληλα, η πολιορκία της Μαριούπολης κατέδειξε τον χαρακτήρα του πολέμου. Η πόλη καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά, με τεράστιες απώλειες αμάχων, αλλά η κατάληψή της απαίτησε εβδομάδες και τεράστιο κόστος για τη ρωσική πλευρά.

Φάση Δεύτερη: Αναδίπλωση και συγκέντρωση στο Ντονμπάς (Άνοιξη – Καλοκαίρι 2022)

Μετά την αποτυχία στον βορρά, η Ρωσία αναδιέταξε τις δυνάμεις της και επικεντρώθηκε στην ανατολική Ουκρανία. Ο πόλεμος απέκτησε πιο κλασικά χαρακτηριστικά, με μαζική χρήση πυροβολικού, σταδιακές προωθήσεις και εξαντλητικές μάχες για πόλεις και χωριά μικρής στρατηγικής αξίας αλλά μεγάλης επιχειρησιακής σημασίας.

Η μάχη του Ντονμπάς χαρακτηρίστηκε από τη ρωσική υπεροχή σε πυρά αλλά και από σοβαρά προβλήματα συντονισμού και ηθικού. Παρά την κατάληψη εδαφών στο Λουχάνσκ, η Ρωσία δεν πέτυχε αποφασιστική διάσπαση του ουκρανικού μετώπου. Η γραμμή επαφής άρχισε να σταθεροποιείται, προμηνύοντας έναν μακρόχρονο πόλεμο φθοράς.

Φάση Τρίτη: Ουκρανικές αντεπιθέσεις και ανατροπή ισορροπιών (Φθινόπωρο 2022)

Το φθινόπωρο του 2022 σηματοδότησε την πρώτη μεγάλη ουκρανική στρατηγική επιτυχία. Με συνδυασμό παραπλάνησης, ταχείας κίνησης και εκμετάλλευσης αδύναμων ρωσικών μονάδων, η Ουκρανία ανακατέλαβε σχεδόν ολόκληρη την περιοχή του Χαρκόβου και ανάγκασε τις ρωσικές δυνάμεις να αποχωρήσουν από τη Χερσώνα, τη μοναδική περιφερειακή πρωτεύουσα που είχαν καταλάβει.

Η απελευθέρωση της Χερσώνας είχε τεράστια πολιτική και ψυχολογική σημασία. Παράλληλα, αποκάλυψε τα όρια της ρωσικής στρατιωτικής ισχύος και οδήγησε τη Μόσχα σε μερική επιστράτευση, γεγονός που άλλαξε τον κοινωνικό χαρακτήρα του πολέμου εντός Ρωσίας.

Φάση Τέταρτη: Πόλεμος φθοράς και μάχη του Μπαχμούτ (2023)

Το 2023 ο πόλεμος εισήλθε σε φάση ακραίας φθοράς. Η μάχη του Μπαχμούτ αποτέλεσε το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για μήνες, χιλιάδες στρατιώτες σκοτώθηκαν για λίγα τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η τελική ρωσική κατάληψη της πόλης δεν μετέβαλε ουσιαστικά την επιχειρησιακή εικόνα, αλλά κόστισε τεράστιες απώλειες, ιδιαίτερα σε μονάδες μισθοφόρων.

Η ουκρανική αντεπίθεση του καλοκαιριού 2023, παρά την ενίσχυση με δυτικά άρματα και τεθωρακισμένα, προσέκρουσε σε εκτεταμένα ναρκοπέδια, οχυρώσεις και ρωσική αεροπορική υπεροχή σε τοπικό επίπεδο. Η πρόοδος ήταν περιορισμένη, επιβεβαιώνοντας ότι ο πόλεμος είχε μετατραπεί σε σύγκρουση εξάντλησης και όχι ταχείας νίκης.

Φάση Πέμπτη: Σταθεροποίηση, τεχνολογικός πόλεμος και 2024–2025

Από το 2024 και μετά, το μέτωπο παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό σταθερό, με μικρές τοπικές μεταβολές. 

Η σύγκρουση χαρακτηρίστηκε από μαζική χρήση drones, επιθέσεις βαθιά στα μετόπισθεν, πλήγματα σε ενεργειακές και στρατιωτικές υποδομές και έναν διαρκή αγώνα παραγωγικής και βιομηχανικής αντοχής.

Η Ουκρανία ενίσχυσε την ικανότητά της να πλήττει στόχους εντός ρωσικού εδάφους, ενώ η Ρωσία προσαρμόστηκε σε οικονομία πολέμου. Το 2025, ο πόλεμος είχε πλέον χαρακτήρα στρατηγικής ισοπαλίας, χωρίς σαφή προοπτική ταχείας λύσης.

Εδαφική εξέλιξη ανά έτος (κινούμενος χάρτης)

Το 2022 η Ρωσία έφτασε να ελέγχει περίπου το 27% της ουκρανικής επικράτειας, ποσοστό που μειώθηκε σημαντικά μετά τις ουκρανικές αντεπιθέσεις. Στο τέλος του 2023, ο ρωσικός έλεγχος είχε περιοριστεί περίπου στο 18–20%. Το 2024 και το 2025 το ποσοστό αυτό παρέμεινε σχετικά σταθερό, με μικρές τοπικές μεταβολές αλλά χωρίς στρατηγική ανατροπή.

Απώλειες και ανθρώπινο κόστος

Οι συνολικές απώλειες είναι πρωτοφανείς για σύγχρονη ευρωπαϊκή σύγκρουση. Εκτιμάται ότι οι νεκροί και βαριά τραυματίες και από τις δύο πλευρές υπερβαίνουν το ένα (1) εκατομμύριο. Οι άμαχοι νεκροί ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες, ενώ πάνω από δέκα (10) εκατομμύρια Ουκρανοί εκτοπίστηκαν προσωρινά ή μόνιμα. Το δημογραφικό και κοινωνικό κόστος για την Ουκρανία θα είναι αισθητό για δεκαετίες.

Οικονομικές και ενεργειακές συνέπειες

Ο πόλεμος αναδιαμόρφωσε την παγκόσμια οικονομία. Η Ευρώπη αναγκάστηκε να απεξαρτηθεί ταχύτατα από το ρωσικό φυσικό αέριο, με υψηλό βραχυπρόθεσμο κόστος αλλά μακροπρόθεσμη ενεργειακή διαφοροποίηση. Η Ρωσία προσανατολίστηκε σε αγορές της Ασίας, λειτουργώντας πλέον σε καθεστώς κυρώσεων αλλά με αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα.

Η Ουκρανία, από την άλλη, επιβιώνει οικονομικά χάρη στη δυτική βοήθεια, με την ανασυγκρότηση να υπολογίζεται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ.

Βασικά στρατηγικά συμπεράσματα

Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας απέδειξε ότι οι πόλεμοι μεγάλης κλίμακας δεν ανήκουν στο παρελθόν. Ανέδειξε τη σημασία του ηθικού, της κοινωνικής συνοχής, της βιομηχανικής βάσης και της τεχνολογίας. Παράλληλα, επιβεβαίωσε ότι καμία πλευρά δεν μπορεί εύκολα να επιβάλει απόλυτη νίκη απέναντι σε έναν αποφασισμένο αντίπαλο.

Ο πόλεμος συνεχίζεται όχι επειδή υπάρχει εύκολη λύση, αλλά επειδή το κόστος της ήττας θεωρείται, και από τις δύο πλευρές, μεγαλύτερο από το κόστος της συνέχισης.

Ο πόλεμος αυτός κόντρα στις συνεχείς προβλέψεις των περισσοτέρων δημοσιογράφων για ανακωχή δεν είναι παρά η αρχική φάση του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η Ουκρανία και το Ιράν περιγράφονται στα βιβλία του Ζμπίγκνιου Μπρζεζίνσκι ως χώροι που ΔΕΝ μπορεί η Δύση να παραδώσει σε οποιαδήποτε άλλη δύναμη διότι θα είναι η αρχή απώλειας της παγκόσμιας κυριαρχίας της.

Η γεωστρατηγική σκέψη του Zbigniew Brzezinski και η Ουκρανία. H Μεγάλη Σκακιέρα στην εφαρμογή της.

Ο Zbigniew Brzezinski ήταν ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της γεωστρατηγικής στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα και τα έργα του έχουν επηρεάσει τη σκέψη των Ηνωμένων Πολιτειών για το πώς διαμορφώνεται η διεθνής ισχύς και οι μεγάλες συγκρούσεις. Το σημαντικότερο έργο του, The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives, ηγείται μιας ανάλυσης της Ευρασίας ως «μεγάλο σκακιστικό ταμπλό» όπου καθορίζεται η παγκόσμια ισχύς.

Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση, για τις ΗΠΑ (και ολόκληρη τη Δυτική συμμαχία του ΝΑΤΟ) η διατήρηση της υπεροχής στον κόσμο περνά μέσα από τον έλεγχο κρίσιμων περιφερειών της Ευρασίας. Στον Brzezinski, η Ευρασία αποτελείται από γεωπολιτικούς  «πυλώνες» όπου η επιρροή μιας μεγάλης δύναμης καθορίζει την ισορροπία σε τρεις ηπείρους. Χωρίς τέτοιο έλεγχο, μια άλλη μεγάλη δύναμη μπορεί να αναδύεται και να αμφισβητήσει την παγκόσμια υπεροχή.

Για τον Brzezinski, η Ουκρανία δεν είναι απλώς μια μεμονωμένη χώρα· είναι ένας κρίσιμος γεωγραφικός «πυλώνας» στο γεωστρατηγικό σύστημα της Ευρασίας. Η θέση της ανάμεσα στη Ρωσία και την Κεντρική/Δυτική Ευρώπη σημαίνει ότι, αν δεν υπάρχει ανεξάρτητη και σταθερή ουκρανική κρατική υπόσταση, η Ρωσία μπορεί να ανακτήσει ή να διατηρήσει ισχυρή γεωπολιτική επιρροή στην περιοχή και να παίζει αποφασιστικό ρόλο στον ευρασιατικό χώρο. Αυτή η θέση έχει βαθιές ρίζες στην σκέψη του Brzezinski, ο οποίος επισημαίνει ότι χωρίς Ουκρανία, η Ρωσία απλώς παύει να λειτουργεί ως αυτοκρατορική δύναμη στην Ευρασία και κατ’ επέκταση χάνει την δυνατότητα να είναι κεντρικός παίχτης στην παγκόσμια ισορροπία.

Ο Πόλεμος της Ουκρανίας ως προοίμιο Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου

Στη γεωστρατηγική σκέψη του Zbigniew Brzezinski, οι παγκόσμιοι πόλεμοι δεν ξεκινούν ως παγκόσμιοι. Ξεκινούν ως περιφερειακές συγκρούσεις σε κρίσιμους γεωπολιτικούς κόμβους, οι οποίοι σταδιακά απορροφούν ολοένα και περισσότερες μεγάλες δυνάμεις, μέχρι το σημείο όπου η σύγκρουση παύει να είναι ελέγξιμη. Η Ουκρανία, σύμφωνα με αυτή τη λογική, δεν είναι απλώς ένα κράτος σε πόλεμο, αλλά ένας γεωπολιτικός καταλύτης.

Ο Brzezinski στο «The Grand Chessboard» επισημαίνει ότι η Ευρασία αποτελεί το κέντρο βάρους της παγκόσμιας ισχύος και ότι όποιος κυριαρχήσει σε αυτήν αποκτά καθοριστικό πλεονέκτημα στο διεθνές σύστημα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ουκρανία λειτουργεί ως γεωστρατηγικός μεντεσές. Αν ελέγχεται από τη Ρωσία, η Ρωσία αποκτά ξανά αυτοκρατορική υπόσταση και πρόσβαση στην ευρωπαϊκή ενδοχώρα. Αν παραμείνει εκτός ρωσικής σφαίρας, η Ρωσία περιορίζεται γεωπολιτικά και στρατηγικά.

Αυτό ακριβώς το δίλημμα είναι που μετατρέπει τον πόλεμο σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια διμερή σύγκρουση. Η Ρωσία δεν πολεμά μόνο για εδάφη, αλλά για το αν θα παραμείνει μεγάλη δύναμη ή θα υποβιβαστεί σε περιφερειακό παίκτη. Η Δύση, από την άλλη, δεν υποστηρίζει απλώς την Ουκρανία, αλλά υπερασπίζεται το μεταψυχροπολεμικό σύστημα ασφαλείας και την αμερικανική πρωτοκαθεδρία στην Ευρασία.

Αυτό είναι ένα από τα βασικά κριτήρια που, κατά Brzezinski, προαναγγέλλουν παγκόσμια σύγκρουση: όταν μια αναθεωρητική δύναμη θεωρεί ότι η ήττα σε ένα περιφερειακό μέτωπο ισοδυναμεί με ιστορική παρακμή, τότε είναι διατεθειμένη να κλιμακώσει πέρα από τα όρια της λογικής διαχείρισης κρίσεων.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία πληροί αυτό το κριτήριο. Η Ρωσία έχει εντάξει τη σύγκρουση σε υπαρξιακό αφήγημα. Η Δύση, χωρίς να εμπλέκεται άμεσα με στρατεύματα, έχει μετατραπεί σε βασικό παράγοντα στρατιωτικής, οικονομικής και πληροφοριακής υποστήριξης. Το αποτέλεσμα είναι μια έμμεση σύγκρουση μεγάλων δυνάμεων, δηλαδή ακριβώς το στάδιο που ιστορικά προηγείται μιας παγκόσμιας αναμέτρησης.

Ο Brzezinski προειδοποιούσε επίσης για τον κίνδυνο σύγκλισης αναθεωρητικών δυνάμεων. Σήμερα, βλέπουμε τη Ρωσία να ευθυγραμμίζεται στρατηγικά με την Κίνα, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα, όχι επειδή τα συμφέροντά τους ταυτίζονται πλήρως, αλλά επειδή όλες αντιλαμβάνονται το ίδιο πρόβλημα: την πίεση ενός δυτικοκεντρικού διεθνούς συστήματος. Το Ιράν ειδικά λειτουργεί ως κρίσιμος κρίκος, παρέχοντας τεχνολογία, drones και περιφερειακή αποσταθεροποίηση στη Μέση Ανατολή, διευρύνοντας τη γεωγραφία της σύγκρουσης.

Αυτό είναι ένα δεύτερο προειδοποιητικό σημάδι παγκόσμιας σύγκρουσης: η ταυτόχρονη ενεργοποίηση πολλών γεωπολιτικών μετώπων. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν εξελίσσεται απομονωμένα. Συνδέεται με τη Μέση Ανατολή, με τον Ινδο-Ειρηνικό, με την Ταϊβάν και με την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Η γεωγραφική διασπορά της έντασης είναι χαρακτηριστικό όλων των παγκόσμιων πολέμων πριν αυτοί αναγνωριστούν ως τέτοιοι.

Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, αν έρθει(που θα έρθει), δεν θα ξεκινήσει με επίσημη κήρυξη. Θα είναι το αποτέλεσμα αλληλουχίας κρίσεων, κλιμακώσεων και αδιεξόδων. Ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας εντάσσεται πλήρως σε αυτή τη λογική. Δεν είναι ακόμα παγκόσμιος πόλεμος, αλλά πληροί πολλές από τις δομικές προϋποθέσεις που, σύμφωνα με τη γεωστρατηγική θεωρία, οδηγούν σε έναν τέτοιον.

Με όρους Brzezinski, δεν ζούμε το ξέσπασμα του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ζούμε όμως το στάδιο στο οποίο οι μεγάλες δυνάμεις δοκιμάζουν τα όρια, μετρούν αντοχές και προετοιμάζουν το έδαφος για μια σύγκρουση που, αν ξεφύγει από τον έλεγχο, δεν θα είναι πια περιφερειακή.

Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά τον πόλεμο της Ουκρανίας ιστορικά επικίνδυνο.

Διαβάστε περισσότερα "Τέσσερα Χρόνια (2022-2026) Πολέμου στην Ουκρανία: Επιχειρήσεις, Μέτωπα και Αποτελέσματα. Από την Περιφερειακή Κρίση στη Μεγάλη Γεωπολιτική Αναμέτρηση"

Ιρανικό βαλλιστικό Οπλοστάσιο: Μια Ανάλυση των βασικών σταθμών εξέλιξης του Ιρανικού βαλλιστικού προγράμματος.

Γράφει ο Γιώργος Χ 

Το Ιρανικό βαλλιστικό πρόγραμμα γεννήθηκε μέσα από την εμπειρία του πολέμου Ιράν-Ιράκ (1980-1988), όταν η Τεχεράνη βρέθηκε αντιμέτωπη με εκτεταμένους βομβαρδισμούς χωρίς να διαθέτει ισχυρή αεροπορία μακράς ακτίνας. Η απάντηση ήταν η επένδυση σε βαλλιστικά όπλα ως μέσο αποτροπής, αντιποίνων και στρατηγικής επιβίωσης. Αρχικά το πρόγραμμα βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά σε εισαγόμενα ή αντιγραμμένα συστήματα σοβιετικής και βορειοκορεατικής προέλευσης, όμως σταδιακά εξελίχθηκε σε εγχώριο, αυτόνομο και τεχνολογικά διαφοροποιημένο.

Η πρώτη γενιά πυραύλων ήταν απλή, ανακριβής και υγρών καυσίμων. Παρ’ όλα αυτά έθεσε τα θεμέλια για ό,τι ακολούθησε.

Scud-B (Hwasong-5): Το θεμέλιο του ιρανικού βαλλιστικού οπλοστασίου

Ο Scud-B, γνωστός στη βορειοκορεατική του εκδοχή ως Hwasong-5, ήταν ο πρώτος βαλλιστικός πύραυλος που εντάχθηκε σε ουσιαστική κλίμακα στο ιρανικό οπλοστάσιο. Πρόκειται για πύραυλο μικρού βεληνεκούς υγρού καυσίμου, μονοσταδίου, με μήκος περίπου 11,2 μέτρα και βάρος εκτόξευσης που προσεγγίζει τους 5,9 τόνους. Η εμβέλειά του φτάνει περίπου τα 300 χιλιόμετρα, μεταφέροντας κεφαλή βάρους έως 1.000 κιλών.

Η καθοδήγηση βασίζεται αποκλειστικά σε αδρανειακό σύστημα πρώτης γενιάς, κάτι που σημαίνει πολύ χαμηλή ακρίβεια, με CEP που συχνά υπερβαίνει το ένα χιλιόμετρο. Ο Scud-B δεν σχεδιάστηκε για ακρίβεια αλλά για τρομοκρατική και ψυχολογική επίδραση, πλήττοντας αστικές ή ευρείας έκτασης στρατιωτικές περιοχές.

Η εκτόξευση γίνεται από κινητές πλατφόρμες TEL, γεγονός που έδινε στο Ιράν τη δυνατότητα επιβίωσης έναντι προληπτικών πληγμάτων, αλλά απαιτούσε μεγάλο χρόνο προετοιμασίας, καθώς το υγρό καύσιμο έπρεπε να φορτωθεί λίγο πριν την εκτόξευση. Σήμερα ο Scud-B θεωρείται παρωχημένος και μη επιχειρησιακός, διατηρούμενος κυρίως για εκπαιδευτικούς ή ιστορικούς λόγους.

Scud-C (Hwasong-6): Η πρώτη προσπάθεια επέκτασης εμβέλειας

Ο Scud-C αποτέλεσε άμεση εξέλιξη του Scud-B, με κύριο στόχο την αύξηση της εμβέλειας. Με μήκος περίπου 12,5 μέτρα και ελαφρύτερη κεφαλή, η εμβέλειά του αυξήθηκε στα 500 χιλιόμετρα, εις βάρος όμως της ακρίβειας, η οποία επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο. Η τεχνολογία πρόωσης παραμένει υγρού καυσίμου, με όλα τα μειονεκτήματα που αυτό συνεπάγεται σε χρόνο προετοιμασίας, ευπάθεια και ανάγκη υποστήριξης. Η καθοδήγηση εξακολουθεί να είναι αδρανειακή χωρίς καμία μορφή διόρθωσης πορείας στην τελική φάση. 

Επιχειρησιακά, ο Scud-C επέτρεψε στο Ιράν να απειλήσει στόχους βαθύτερα στην περιοχή του Κόλπου, όμως δεν αποτέλεσε ποτέ όπλο ακριβείας.

Σήμερα ο Scud-C θεωρείται επίσης εκτός ενεργού υπηρεσίας, αντικατασταθείς πλήρως από νεότερα στερεού καυσίμου συστήματα.

Shahab-1: Η ιρανική «εθνική» εκδοχή του Scud-B

Ο Shahab-1 είναι ουσιαστικά η ιρανική εγχώρια παραγωγή και βελτιστοποίηση του Scud-B, με μικρές τροποποιήσεις σε υλικά, ηλεκτρονικά και διαδικασίες συντήρησης. Διατηρεί παρόμοια εμβέλεια, βάρος και ακρίβεια, αλλά αποτέλεσε κρίσιμο βήμα για την ανάπτυξη εγχώριας τεχνογνωσίας.

Η σημασία του Shahab-1 δεν έγκειται τόσο στις επιδόσεις του, όσο στο γεγονός ότι επέτρεψε στο Ιράν να αποκτήσει αυτονομία παραγωγής, να εκπαιδεύσει προσωπικό και να δημιουργήσει βιομηχανική βάση πυραυλικών συστημάτων. Επιχειρησιακά έχει αποσυρθεί και δεν θεωρείται ενεργός.

Shahab-2: Μεταβατικό στάδιο προς μεγαλύτερα βεληνεκή

Ο Shahab-2 βασίζεται στον Scud-C και ακολουθεί την ίδια φιλοσοφία, αλλά με περαιτέρω εγχώριες παρεμβάσεις. Η εμβέλειά του φτάνει περίπου τα 500 χιλιόμετρα, ενώ η κεφαλή είναι ελαφρύτερη σε σχέση με τον Shahab-1. Η ακρίβεια παραμένει χαμηλή και το σύστημα καθοδήγησης δεν παρουσιάζει ουσιαστικές βελτιώσεις.

Η πραγματική αξία του Shahab-2 ήταν ότι αποτέλεσε ενδιάμεσο τεχνολογικό σκαλοπάτι πριν τη μετάβαση σε εντελώς διαφορετική κατηγορία πυραύλων, με μεγαλύτερες διαστάσεις και στρατηγικό ρόλο. Σήμερα θεωρείται παρωχημένος και μη ενεργός.

Η μετάβαση του Ιράν σε πραγματικούς στρατηγικούς βαλλιστικούς πυραύλους (MRBM)

Μετά τα Shahab-1 και Shahab-2, η ιρανική ηγεσία κατέληξε σε ένα σαφές συμπέρασμα: οι πύραυλοι μικρού βεληνεκούς δεν επαρκούν για στρατηγική αποτροπή. Ο στόχος πλέον ήταν η δυνατότητα πλήγματος σε βάθος 1.300–2.000 χιλιομέτρων, ώστε να καλύπτονται Ισραήλ, αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο και κρίσιμες υποδομές της περιοχής. Έτσι γεννήθηκε η οικογένεια Shahab-3 και οι εξελίξεις της.

Shahab-3: Ο πρώτος πραγματικός στρατηγικός πύραυλος του Ιράν

Ο Shahab-3 αποτελεί τομή στην ιστορία του ιρανικού βαλλιστικού προγράμματος. Βασίζεται τεχνολογικά στον βορειοκορεατικό Nodong-1, όμως προσαρμόστηκε και εξελίχθηκε εκτενώς στο Ιράν. Πρόκειται για ενός σταδίου πύραυλο υγρού καυσίμου, μήκους περίπου 16 μέτρων και βάρους εκτόξευσης 16–17 τόνων.

Η εμβέλειά του κυμαίνεται από 1.300 έως 1.600 χιλιόμετρα, ανάλογα με το βάρος της κεφαλής. Μπορεί να μεταφέρει συμβατική, χημική ή –θεωρητικά– πυρηνική κεφαλή βάρους περίπου 1.000 κιλών. Η καθοδήγηση είναι αδρανειακή, με ακρίβεια περιορισμένη (CEP 1 –2 χιλιόμετρα), γεγονός που τον καθιστά ακατάλληλο για χειρουργικά πλήγματα αλλά απολύτως επαρκή για στρατηγική αποτροπή.

Το βασικό μειονέκτημα του Shahab-3 είναι το υγρό καύσιμο, που απαιτεί χρόνο προετοιμασίας και τον καθιστά ευάλωτο πριν την εκτόξευση. Παρ’ όλα αυτά, αποτέλεσε τον πρώτο πύραυλο που έδωσε στο Ιράν τη δυνατότητα να απειλεί άμεσα το Ισραήλ. Σήμερα θεωρείται περιορισμένα ενεργός, κυρίως ως βάση για νεότερες εκδόσεις.

Ghadr-110 / Ghadr-F / Ghadr-H : Η ώριμη εξέλιξη του Shahab-3

Η οικογένεια Ghadr δεν είναι απλώς βελτίωση· είναι επανασχεδίαση. Οι Ιρανοί μηχανικοί μείωσαν το βάρος, βελτίωσαν τη δομή και ανασχεδίασαν το ρύγχος, δίνοντας έμφαση στην αεροδυναμική και στη σταθερότητα κατά την επανείσοδο.

Ο Ghadr-110 έχει εμβέλεια έως 1.800 χιλιόμετρα, ενώ οι Ghadr-F και Ghadr-H φτάνουν ή ξεπερνούν τα 1.950–2.000 χιλιόμετρα. Η κεφαλή είναι ελαφρύτερη (περίπου 650–750 κιλά), γεγονός που αυξάνει την εμβέλεια χωρίς να απαιτείται νέος κινητήρας.

Παρότι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν υγρό καύσιμο, οι Ghadr έχουν σημαντικά μικρότερο χρόνο προετοιμασίας και βελτιωμένη ακρίβεια (CEP 500–1.000 μέτρα). Αυτή η οικογένεια πυραύλων θεωρείται για χρόνια ο κορμός της ιρανικής στρατηγικής αποτροπής.

Σήμερα οι Ghadr θεωρούνται ενεργοί και επιχειρησιακά αξιόπιστοι, αν και σταδιακά υποσκελίζονται από νεότερα στερεού καυσίμου συστήματα.

Emad: Ο πρώτος ιρανικός βαλλιστικός πύραυλος με κατευθυνόμενη κεφαλή.

Ο Emad σηματοδοτεί ποιοτικό άλμα. Παρουσιάστηκε το 2015 και βασίζεται στην πλατφόρμα του Ghadr, αλλά εισάγει κάτι εντελώς νέο για το Ιράν: κατευθυνόμενη κεφαλή επανεισόδου (MaRV).

Αυτό σημαίνει ότι ο Emad δεν βασίζεται αποκλειστικά στην αδρανειακή καθοδήγηση του σώματος, αλλά μπορεί να διορθώνει την πορεία του στην τελική φάση. Η εμβέλειά του φτάνει περίπου τα 1.700 χιλιόμετρα και η ακρίβεια βελτιώνεται δραστικά, με εκτιμώμενο CEP της τάξης των 50–100 μέτρων.

Αυτή η ακρίβεια αλλάζει τον ρόλο του πυραύλου: από όπλο μαζικής απειλής μετατρέπεται σε όπλο στρατηγικής ακριβείας, ικανό να πλήξει βάσεις, αεροδρόμια, κέντρα διοίκησης και κρίσιμες υποδομές. Παραμένει υγρού καυσίμου, αλλά η τεχνολογική του αξία βρίσκεται στην κεφαλή, όχι στον κινητήρα.

Ο Emad θεωρείται ενεργός, αλλά πιθανότατα παρήχθη σε περιορισμένους αριθμούς, λειτουργώντας ως γέφυρα προς ακόμα πιο εξελιγμένα συστήματα.

Στερεά καύσιμα, διπλά στάδια και κεφαλές υψηλής επιβιωσιμότητας

Η μετάβαση του Ιράν σε πυραύλους στερεού καυσίμου είναι ίσως η σημαντικότερη εξέλιξη ολόκληρου του προγράμματος. Στερεό καύσιμο σημαίνει άμεση εκτόξευση, ελάχιστος χρόνος προετοιμασίας, υψηλή επιβιωσιμότητα και πραγματική ικανότητα αιφνιδιαστικού πλήγματος. Με τους Sejjil και Khorramshahr, το Ιράν παύει να είναι απλώς περιφερειακή δύναμη και μετατρέπεται σε στρατηγικό παίκτη.

Sejjil-1: Ο πρώτος ιρανικός MRBM στερεού καυσίμου

Ο Sejjil-1 παρουσιάστηκε το 2008 και αποτέλεσε σοκ για τις δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών. Πρόκειται για διβάθμιο βαλλιστικό πύραυλο στερεού καυσίμου, εξ ολοκλήρου ιρανικής σχεδίασης, χωρίς άμεση εξάρτηση από Scud ή Nodong.

Το μήκος του φτάνει τα 18 μέτρα και το βάρος εκτόξευσης αγγίζει τους 23 τόνους. 

Η εμβέλειά του υπολογίζεται στα 2.000 χιλιόμετρα, με ωφέλιμο φορτίο περίπου 700–1.000 κιλών. Η καθοδήγηση είναι αδρανειακή, αλλά η σταθερότητα πτήσης είναι σαφώς ανώτερη από τους Shahab και Ghadr.

Η πραγματική αξία του Sejjil-1 δεν είναι μόνο η εμβέλεια, αλλά το γεγονός ότι μπορεί να εκτοξευθεί μέσα σε ελάχιστα λεπτά από κινητή πλατφόρμα, χωρίς ανάγκη ανεφοδιασμού. Αυτό τον καθιστά εξαιρετικά δύσκολο στόχο για προληπτικό πλήγμα.

Ο Sejjil-1 θεωρείται σήμερα προ-επιχειρησιακός ή περιορισμένα ενεργός, καθώς γρήγορα αντικαταστάθηκε από τη βελτιωμένη έκδοση.

Sejjil-2: Το ώριμο ιρανικό όπλο αποτροπής

Ο Sejjil-2 είναι η πλήρως εξελιγμένη μορφή του προγράμματος. Διατηρεί τη διβάθμια διάταξη στερεού καυσίμου, αλλά με βελτιωμένα προωθητικά, ανασχεδιασμένη κεφαλή και καλύτερη θερμική προστασία κατά την επανείσοδο.

Η εμβέλειά του φτάνει ή ξεπερνά τα 2.200 χιλιόμετρα, καλύπτοντας όχι μόνο το Ισραήλ αλλά και στόχους βαθιά στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ακρίβεια παραμένει χαμηλότερη από αυτή πυραύλων με MaRV, όμως επαρκεί για στρατηγικούς στόχους μεγάλης κλίμακας.

Ο Sejjil-2 θεωρείται από πολλούς αναλυτές ο πιο επικίνδυνος ιρανικός βαλλιστικός πύραυλος, διότι συνδυάζει μεγάλη εμβέλεια, στερεό καύσιμο και υψηλή επιβιωσιμότητα. Αν και δεν εμφανίζεται συχνά σε παρελάσεις, θεωρείται πλήρως επιχειρησιακός και πιθανότατα αποθηκευμένος σε υπόγειες εγκαταστάσεις.

Khorramshahr: Ο πύραυλος «βαριάς κεφαλής»

Ο Khorramshahr παρουσιάστηκε το 2017 και βασίζεται στον βορειοκορεατικό Musudan (BM-25), αλλά με εκτεταμένες ιρανικές τροποποιήσεις. Πρόκειται για πύραυλο με τεράστιο ωφέλιμο φορτίο, σχεδιασμένο όχι για μέγιστη εμβέλεια αλλά για μεταφορά βαριάς κεφαλής. Η εμβέλειά του κυμαίνεται μεταξύ 1.800 και 2.000 χιλιομέτρων, αλλά μπορεί να μεταφέρει κεφαλή έως και 1.800–2.000 κιλά. Αυτό τον καθιστά ιδανικό για πολλαπλές κεφαλές, διασπορά υποπυρομαχικών ή –θεωρητικά– πυρηνική κεφαλή πρώτης γενιάς.

Ο Khorramshahr διαθέτει κοντύτερο σώμα και μεγαλύτερη διάμετρο από τους Sejjil, κάτι που μειώνει τον χρόνο πτήσης αλλά αυξάνει τη δυσκολία αναχαίτισης. Η ακρίβεια του δεν είναι υψηλή, όμως η φιλοσοφία του είναι καθαρά στρατηγική τρομοκρατική αποτροπή.

Khorramshahr-4 / Kheibar – το άλμα στη νέα γενιά

Ο Kheibar, που παρουσιάστηκε το 2023, αποτελεί την πιο σύγχρονη γνωστή εξέλιξη της οικογένειας. Διαθέτει νέο κινητήρα, μειωμένο χρόνο προετοιμασίας και σημαντικά βελτιωμένη κεφαλή. Η εμβέλεια φτάνει περίπου τα 2.000 χιλιόμετρα, αλλά με σαφώς καλύτερη ακρίβεια και μειωμένη θερμική και ραντάρ υπογραφή. 

Οι Ιρανοί τονίζουν ότι μπορεί να εκτοξευθεί σε πολύ σύντομο χρόνο, καθιστώντας τον εξαιρετικά δύσκολο στόχο για προληπτικό πλήγμα.

Ο Kheibar θεωρείται ενεργός και υψηλής προτεραιότητας στο ιρανικό οπλοστάσιο και εντάσσεται στη φιλοσοφία «λίγοι αλλά ασταμάτητοι» πύραυλοι.

Αποτίμηση του Ιρανικού βαλλιστικού οπλοστασίου και στρατηγικά συμπεράσματα

Το ιρανικό βαλλιστικό πρόγραμμα δεν είναι απλώς μια συλλογή πυραύλων διαφορετικών γενεών. Είναι ένα στρωματοποιημένο σύστημα αποτροπής, σχεδιασμένο ώστε να επιβιώνει από προληπτικό πλήγμα, να κορέζει αντιπυραυλικές άμυνες και να διατηρεί ικανότητα ανταπόδοσης ακόμη και μετά από σοβαρές απώλειες.

Αν δούμε το σύνολο των βαλλιστικών πυραύλων που έχει αναπτύξει το Ιράν, προκύπτει μια σαφής εικόνα εξέλιξης από αντιγραφή σε ωρίμανση και, τελικά, σε εγχώρια τεχνολογική αυτάρκεια.

Οι παλαιότεροι Shahab-1 και Shahab-2, βασισμένοι σε Scud, θεωρούνται σήμερα δευτερεύοντες ή εφεδρικοί. Παραμένουν χρήσιμοι για κορεσμό, ψυχολογική πίεση και πληθώρα εκτοξεύσεων, αλλά δεν αποτελούν τον πυρήνα της αποτροπής. Το ίδιο ισχύει σε μικρότερο βαθμό για τους πρώτους Shahab-3, οι οποίοι πλέον έχουν υποσκελιστεί από νεότερες παραλλαγές.

Η πραγματική ραχοκοκαλιά του στόλου υγρού καυσίμου είναι οι Ghadr-F και Ghadr-H, οι οποίοι παραμένουν πλήρως επιχειρησιακοί. Συνδυάζουν μεγάλη εμβέλεια, αποδεκτή αξιοπιστία και επαρκή ακρίβεια για στρατηγικούς στόχους. Ο Emad, αν και δεν φαίνεται να έχει παραχθεί μαζικά, έχει τεράστια σημασία διότι εισάγει την έννοια της κατευθυνόμενης κεφαλής, ανοίγοντας τον δρόμο για πραγματικά ακριβή πλήγματα.

Το καθοριστικό όμως σημείο καμπής είναι οι πύραυλοι στερεού καυσίμου. Οι Sejjil-1 και κυρίως οι Sejjil-2 αποτελούν το πιο αξιόπιστο όπλο αιφνιδιασμού που διαθέτει το Ιράν. Η δυνατότητα ταχείας εκτόξευσης, η αποθήκευση σε υπόγειες βάσεις και η κινητικότητα των TEL τους καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο στόχο ακόμη και για προηγμένες αεροπορίες. Αυτοί οι πύραυλοι δεν χρειάζονται να είναι πολλοί· αρκεί να επιβιώσουν.

Ο Khorramshahr και οι εξελίξεις του, με αποκορύφωμα τον Kheibar, αντιπροσωπεύουν μια διαφορετική φιλοσοφία. Εδώ το Ιράν επενδύει στη βαριά κεφαλή και όχι απλώς στη μέγιστη εμβέλεια. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι τέτοιοι πύραυλοι είναι ιδανικοί για μεταφορά πολλαπλών κεφαλών, decoys ή ακόμη και πρώιμων πυρηνικών σχεδιάσεων. Ο Kheibar ειδικά δείχνει ότι το Ιράν δίνει πλέον προτεραιότητα σε μειωμένο χρόνο αντίδρασης και αυξημένη επιβιωσιμότητα έναντι των αντιπυραυλικών συστημάτων.

Αν ταξινομήσουμε το ιρανικό βαλλιστικό οπλοστάσιο με βάση την επιχειρησιακή του αξία σήμερα, τότε στην κορυφή βρίσκονται οι Sejjil-2, Ghadr-F/H και Kheibar. Σε δεύτερο επίπεδο βρίσκονται οι Emad και Khorramshahr παλαιότερων εκδόσεων, ενώ στο τρίτο επίπεδο οι Shahab-1/2 και οι πρώιμοι Shahab-3, οι οποίοι λειτουργούν κυρίως συμπληρωματικά.

Το κρίσιμο στρατηγικό συμπέρασμα είναι ότι το Ιράν δεν χρειάζεται πυρηνικά όπλα για να είναι επικίνδυνο, αλλά αν αποκτήσει πυρηνική κεφαλή, διαθέτει ήδη το κατάλληλο μέσο μεταφοράς. Το πρόγραμμα έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε κάθε γενιά πυραύλων να καλύπτει τα κενά της προηγούμενης και να προσθέτει ένα νέο επίπεδο αβεβαιότητας στον αντίπαλο.

Για το Ισραήλ, το ιρανικό βαλλιστικό οπλοστάσιο σημαίνει συνεχή πίεση και ανάγκη πολυεπίπεδης αντιπυραυλικής άμυνας. Για τις ΗΠΑ, σημαίνει ότι καμία βάση στον Περσικό Κόλπο δεν είναι πραγματικά ασφαλής σε περίπτωση γενικευμένης σύγκρουσης. Για το ΝΑΤΟ και την Ευρώπη, αποτελεί υπενθύμιση ότι η τεχνολογία βαλλιστικών πυραύλων δεν είναι πλέον προνόμιο των υπερδυνάμεων.

Και εδώ είναι ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο: το Ιράν έχει δείξει υπομονή, συνέχεια και στρατηγική σκέψη δεκαετιών. Δεν αναπτύσσει πυραύλους για εντυπώσεις, αλλά για να καλύψει συγκεκριμένα δόγματα χρήσης. Αυτό είναι που κάνει το πρόγραμμα του όχι απλώς μεγάλο, αλλά επικίνδυνα ώριμο.

Το Ιράν είναι μία ΑΠΕΙΛΗ που πρέπει να εξαλειφθεί ΕΓΚΑΙΡΩΣ πριν την απόκτηση πυρηνικών όπλων.

Διαβάστε περισσότερα "Ιρανικό βαλλιστικό Οπλοστάσιο: Μια Ανάλυση των βασικών σταθμών εξέλιξης του Ιρανικού βαλλιστικού προγράμματος."

Κίνηση Ρουά Ματ: Ο Αγιατολάχ σε αδιέξοδο

Γράφει ο Γιώργος Χ

Ιράν: το «μενού του τρόμου» για ΗΑΕ και Κατάρ – «αν κλείσουν τη στρόφιγγα, θα καεί ο πλανήτης»

Η Τεχεράνη φαίνεται να έχει φτάσει στο σημείο χωρίς επιστροφή. Σύμφωνα με αναλύσεις που κυκλοφορούν σε διεθνείς στρατηγικούς κύκλους, η ιρανική ηγεσία –και προσωπικά ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ– βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό αδιέξοδο: είτε θα αποδεχθεί έναν ολοκληρωτικό πόλεμο είτε θα οδηγηθεί σε μια παράδοση που, κατά την εκτίμησή της, δεν θα της εξασφαλίσει ούτε ειρήνη ούτε επιβίωση.

Για το θεοκρατικό καθεστώς, το δίλημμα δεν είναι πια «ένταση ή αποκλιμάκωση». Είναι ξεκάθαρα ζήτημα ύπαρξης. Η ιρανική ανάγνωση είναι σκληρή: ακόμη και αν υποχωρήσει, οι πιέσεις από ΗΠΑ και Ισραήλ δεν θα σταματήσουν. Αντίθετα, θα ενταθούν, διαλύοντας σταδιακά την οικονομία και τον κοινωνικό ιστό της χώρας.

Ο αποκλεισμός του Κόλπου: το φιτίλι της έκρηξης

Η απειλή ναυτικού αποκλεισμού στον Περσικό Κόλπο λειτουργεί ως καταλύτης. Για την Τεχεράνη, ένας τέτοιος αποκλεισμός ισοδυναμεί με πράξη πολέμου. Το μήνυμα που εκπέμπεται είναι ωμό και ξεκάθαρο: αν το Ιράν δεν μπορεί να εξάγει πετρέλαιο, τότε κανείς στην περιοχή δεν θα το κάνει.

Πρόκειται για μια λογική «όλοι ή κανένας», μια στρατηγική αμοιβαίας καταστροφής που καθιστά τον αποκλεισμό εξαιρετικά επικίνδυνο και ενδεχομένως ανεφάρμοστο στην πράξη. Η σταθερότητα των παγκόσμιων αγορών κρέμεται από μια κλωστή.

Από την κρίση στην «υπαρξιακή απειλή»

Στην Τεχεράνη, οι απειλές δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως διαχειρίσιμη κρίση. Η αίσθηση είναι ότι το κράτος απειλείται στην ίδια του την ύπαρξη. Παρά την προχωρημένη ηλικία του Χαμενεΐ, το σύστημα εξουσίας εμφανίζεται προετοιμασμένο ακόμη και για το χειρότερο σενάριο.

Στρατιωτικά επιτελεία των Φρουρών της Επανάστασης και του τακτικού στρατού έχουν ήδη ενεργοποιήσει σχέδια διαδοχής, αποδεχόμενα το ενδεχόμενο βαριών απωλειών στην κορυφή. Το ιρανικό στοίχημα βασίζεται σε δύο άξονες: στην αδυναμία των ΗΠΑ να αντέξουν έναν μακροχρόνιο πόλεμο μακριά από το έδαφός τους και στο πλεονέκτημα της προετοιμασίας δεκαετιών εντός ιρανικής επικράτειας.

Το μήνυμα είναι σαφές: αν το Ιράν θεωρήσει ότι απειλείται υπαρξιακά, θα απαντήσει χωρίς φρένα.

Το πραγματικό όπλο: η παγκόσμια οικονομία

Το ισχυρότερο χαρτί της Τεχεράνης δεν είναι τα πυραυλικά συστήματα, αλλά η δυνατότητα να τινάξει στον αέρα την παγκόσμια οικονομία. Στόχοι ενεργειακών υποδομών σε γειτονικές χώρες –με το Αζερμπαϊτζάν να εμφανίζεται ως το «πρώτο πιάτο»– θα μπορούσαν να προκαλέσουν ντόμινο κατάρρευσης σε αγορές, χρηματιστήρια και νομίσματα.

Η προειδοποίηση προς την Ουάσιγκτον είναι κυνική: αν δεν επιλεγεί ο δρόμος της ειρήνης, το «μενού» θα επεκταθεί σύντομα σε Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Κατάρ. Το ερώτημα που αιωρείται πάνω από τον Κόλπο δεν είναι αν θα υπάρξει ανάφλεξη, αλλά ποιος θα τολμήσει να ρίξει την πρώτη σπίθα σε μια μπαρουταποθήκη ικανή να ανατρέψει την παγκόσμια τάξη.

Διαπραγματεύσεις χωρίς διέξοδο

Σε αυτό το πλαίσιο, οι διπλωματικές συνομιλίες μοιάζουν κενό γράμμα. Η αμερικανική γραμμή, όπως την αντιλαμβάνεται η Τεχεράνη, βασίζεται σε όρους που θεωρούνται μη αποδεκτοί: πλήρης εγκατάλειψη του εμπλουτισμού ουρανίου, παράδοση στρατηγικών αποθεμάτων και δραστικός αφοπλισμός του βαλλιστικού οπλοστασίου.

Για το Ιράν, τέτοια συμμόρφωση ισοδυναμεί με εθνική αυτοκτονία. Θα άφηνε τη χώρα γυμνή απέναντι σε αεροπορικά πλήγματα, επαναλαμβάνοντας –κατά τον φόβο της– το σενάριο της Λιβύης ή της Συρίας. Η καχυποψία είναι βαθιά: ο τελικός στόχος της Δύσης, πιστεύει η Τεχεράνη, δεν είναι η συμφωνία, αλλά ο κατακερματισμός του Ιράν και ο πλήρης έλεγχος των πόρων του.

Διαβάστε περισσότερα "Κίνηση Ρουά Ματ: Ο Αγιατολάχ σε αδιέξοδο"

Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος ως φυσική και στρατιωτική επιστήμη. Μια εισαγωγή στον Ανθυποβρυχιακό Πόλεμο

Γράφει ο Γιώργος Χ

Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος δεν είναι απλώς μια στρατιωτική διαδικασία, αλλά μια εφαρμοσμένη επιστήμη που βασίζεται στη φυσική του ήχου μέσα στο θαλάσσιο περιβάλλον. Σε αντίθεση με τον αέρα, όπου τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα κυριαρχούν, στη θάλασσα ο ήχος είναι το μοναδικό μέσο που μπορεί να διαδοθεί σε μεγάλες αποστάσεις. Το νερό απορροφά γρήγορα τα ραδιοκύματα και καθιστά το ραντάρ πρακτικά άχρηστο κάτω από την επιφάνεια. Έτσι, ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος είναι πρωτίστως ένας πόλεμος ακουστικής φυσικής.

Η ταχύτητα του ήχου στο νερό δεν είναι σταθερή. Εξαρτάται από τη θερμοκρασία, την αλατότητα και την πίεση, δηλαδή το βάθος. Σε θερμά, επιφανειακά στρώματα ο ήχος ταξιδεύει ταχύτερα, ενώ καθώς το νερό ψύχεται με το βάθος, η ταχύτητα μειώνεται. Αυτό δημιουργεί την περίφημη θερμοκλινή, ένα στρώμα όπου η απότομη αλλαγή θερμοκρασίας προκαλεί κάμψη των ηχητικών κυμάτων. Για ένα υποβρύχιο, η θερμοκλίνη λειτουργεί σαν φυσική ασπίδα, καθώς ο ήχος από την επιφάνεια «λυγίζει» και δεν το φτάνει εύκολα.

Η ακουστική υπογραφή ενός υποβρυχίου

Κάθε υποβρύχιο, όσο αθόρυβο κι αν είναι, παράγει ήχο. Ο ήχος αυτός προέρχεται από τις μηχανές, τα ηλεκτρικά συστήματα, τις αντλίες, αλλά κυρίως από την έλικα. 

Σε υψηλές ταχύτητες εμφανίζεται το φαινόμενο της σπηλαίωσης (cavitation) όπου μικροσκοπικές φυσαλίδες δημιουργούνται και καταρρέουν, παράγοντας χαρακτηριστικό θόρυβο. Τα σύγχρονα υποβρύχια σχεδιάζονται ώστε να αποφεύγουν τη σπηλαίωση σε χαμηλές και μέσες ταχύτητες, αλλά αυτό περιορίζει την τακτική τους ευελιξία.

Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος βασίζεται στην ανάλυση αυτής της ακουστικής υπογραφής. Τα παθητικά σόναρ δεν «βλέπουν» το υποβρύχιο, το ακούν. 

Ο χειριστής ή το λογισμικό προσπαθεί να ξεχωρίσει τον χαρακτηριστικό ήχο ενός στόχου μέσα σε ένα χαοτικό περιβάλλον γεμάτο θορύβους από κύματα, εμπορικά πλοία και θαλάσσια ζωή. Εδώ η φυσική συναντά την στατιστική και την πληροφορική.

Παθητικό και ενεργό σόναρ και η φυσική τους βάση

Το παθητικό σόναρ βασίζεται αποκλειστικά στη φυσική εκπομπή ήχου του στόχου. Δεν εκπέμπει τίποτα, απλώς καταγράφει τις διακυμάνσεις πίεσης στο νερό. Η ανάλυση γίνεται με φασματική επεξεργασία, όπου κάθε μηχανικό σύστημα αφήνει ένα μοναδικό «ακουστικό αποτύπωμα». Η δυσκολία έγκειται στο ότι η ένταση του ήχου μειώνεται με το τετράγωνο της απόστασης, ενώ η θάλασσα λειτουργεί ως φίλτρο που απορροφά συγκεκριμένες συχνότητες.

Το ενεργό σόναρ λειτουργεί διαφορετικά. Εκπέμπει έναν παλμό ήχου και αναλύει την αντανάκλασή του πάνω στο υποβρύχιο. Η φυσική εδώ είναι παρόμοια με το ραντάρ, αλλά με πολύ χαμηλότερες συχνότητες. Το πρόβλημα είναι ότι η εκπομπή αποκαλύπτει αμέσως τη θέση του πλοίου ή του ελικοπτέρου που το χρησιμοποιεί. Έτσι, το ενεργό σόναρ χρησιμοποιείται κυρίως όταν η επαφή έχει ήδη εντοπιστεί ή όταν η απειλή είναι άμεση.

Η τρισδιάστατη φύση του ανθυποβρυχιακού πεδίου μάχης

Σε αντίθεση με τον πόλεμο επιφανείας, ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος διεξάγεται σε τρεις διαστάσεις. Το υποβρύχιο μπορεί να αλλάζει βάθος για να εκμεταλλευτεί διαφορετικά ακουστικά στρώματα. Για να το αντιμετωπίσουν αυτό, τα ανθυποβρυχιακά ελικόπτερα χρησιμοποιούν βυθιζόμενα σόναρ, τα οποία κατεβαίνουν σε επιλεγμένο βάθος ώστε να «τρυπήσουν» τη θερμοκλίνη. 

Τα αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας ρίχνουν ηχοσημαντήρες που δημιουργούν ένα προσωρινό ακουστικό πλέγμα, μετατρέποντας τη θάλασσα σε αισθητήριο πεδίο.

Η φυσική εδώ γίνεται επιχειρησιακή και παύει να είναι απλά σχολικό ή πανεπιστημιακό μάθημα. Η σωστή επιλογή βάθους σόναρ, η κατανόηση της διάθλασης του ήχου και η πρόβλεψη της πορείας ενός υποβρυχίου βασίζονται σε μοντέλα που συνδυάζουν ωκεανογραφία και μαθηματικά.

Από τον εντοπισμό στην προσβολή

Όταν η επαφή σταθεροποιηθεί, η προσβολή γίνεται με ανθυποβρυχιακές τορπίλες που καθοδηγούνται ακουστικά. Οι τορπίλες αυτές «ακούν» το υποβρύχιο και προσαρμόζουν την πορεία τους σε πραγματικό χρόνο. 

Η φυσική του ήχου παίζει και εδώ ρόλο, καθώς το υποβρύχιο μπορεί να ρίξει ακουστικά αντίμετρα που μιμούνται τον θόρυβό του, προσπαθώντας να παραπλανήσει την τορπίλη. Η σύγκρουση μετατρέπεται έτσι σε αγώνα επεξεργασίας σημάτων, όπου κάθε πλευρά προσπαθεί να εκμεταλλευτεί τα όρια της φυσικής και της τεχνολογίας.

Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος στο Αιγαίο

Στο Αιγαίο, η φυσική γίνεται ακόμη πιο απαιτητική. Τα μικρά βάθη, η έντονη ναυσιπλοΐα και οι πολλαπλές θερμοκλινές δημιουργούν ένα ακουστικό περιβάλλον γεμάτο «θόρυβο». Αυτό δυσκολεύει τον εντοπισμό, αλλά περιορίζει και τα υποβρύχια, καθώς δεν μπορούν να κινηθούν ελεύθερα σε μεγάλα βάθη. Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος εδώ απαιτεί άριστη γνώση του χώρου, συνεχείς μετρήσεις και άριστο συντονισμό μέσων.

Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος στο Αιγαίο ΔΕΝ μπορεί σε καμία περίπτωση να αναλυθεί με τα ίδια κριτήρια που ισχύουν για τον Ατλαντικό ή για βαθιές ωκεάνιες περιοχές. Το Αιγαίο είναι ένα ακουστικά «δύσκολο» περιβάλλον, όπου η φυσική του ήχου, η γεωγραφία και η ανθρώπινη δραστηριότητα συνδυάζονται και περιορίζουν δραστικά την αποτελεσματικότητα των κλασικών θεωρητικών μοντέλων. Στην καρδιά αυτής της μάχης βρίσκεται το σόναρ, όχι ως ένα απλό αισθητήριο, αλλά ως σύστημα που εξαρτάται απόλυτα από τη φυσική της θάλασσας.

Ο ήχος στο νερό δεν διαδίδεται ευθύγραμμα. Η ταχύτητά του εξαρτάται από τρεις βασικούς παράγοντες, τη θερμοκρασία, την αλατότητα και την πίεση, δηλαδή το βάθος. Στο Αιγαίο, οι έντονες εποχικές μεταβολές της θερμοκρασίας δημιουργούν ισχυρές θερμοκλίνες, στρώματα στα οποία η ταχύτητα του ήχου αλλάζει απότομα. Όταν ένα ηχητικό κύμα συναντήσει τέτοιο στρώμα, καμπυλώνεται, ανακλάται ή παγιδεύεται, με αποτέλεσμα περιοχές όπου το υποβρύχιο μπορεί να παραμείνει «αόρατο». Αυτό σημαίνει ότι η ανίχνευση δεν είναι θέμα ισχύος εκπομπής, αλλά σωστής τοποθέτησης του αισθητήρα στο κατάλληλο βάθος.

Τα παθητικά σόναρ αποτελούν το βασικό εργαλείο ανίχνευσης στο Αιγαίο. Λειτουργούν χωρίς εκπομπή, συλλέγοντας ήχους από το περιβάλλον. Ο θόρυβος ενός υποβρυχίου δεν προέρχεται μόνο από τις μηχανές του, αλλά και από μικροδονήσεις, στροβιλισμούς στην έλικα και τη ροή του νερού γύρω από το κύτος. Στο Αιγαίο, όμως, ο παθητικός εντοπισμός δυσκολεύεται από την έντονη ναυσιπλοΐα, τα εμπορικά πλοία, τα αλιευτικά, ακόμη και από φυσικούς ήχους όπως ο κυματισμός και η βιολογική δραστηριότητα. Ο χειριστής σόναρ καλείται να ξεχωρίσει έναν στόχο μέσα σε ένα «ηχητικό χάος», κάτι που απαιτεί εμπειρία, εκπαίδευση και άριστη γνώση του τοπικού ακουστικού αποτυπώματος.

Τα ενεργά σόναρ έχουν διαφορετικό ρόλο στο Αιγαίο. Αν και προσφέρουν πιο καθαρή εικόνα, η χρήση τους είναι επιχειρησιακά ευαίσθητη, καθώς αποκαλύπτουν τη θέση του πλοίου ή του ελικοπτέρου. Σε κλειστές θάλασσες, όπου οι αποστάσεις είναι μικρές, η ενεργή εκπομπή μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά ή να χρησιμοποιηθεί για επιβεβαίωση επαφής, όχι όμως για συνεχή αναζήτηση. Επιπλέον, οι πολλαπλές ανακλάσεις από τον βυθό και τις ακτές δημιουργούν ψευδείς στόχους, απαιτώντας σύνθετη επεξεργασία σήματος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρήση συρόμενων σόναρ μεταβλητού βάθους από φρεγάτες. Στο Αιγαίο, όπου το βάθος αλλάζει απότομα, η δυνατότητα ρύθμισης του αισθητήρα κάτω ή πάνω από τη θερμοκλίνη είναι καθοριστική. Ένα σωστά τοποθετημένο συρόμενο σόναρ μπορεί να «δει» υποβρύχιο που είναι πλήρως αόρατο σε σόναρ γάστρας. Η φυσική εδώ είναι απλή αλλά αμείλικτη. Αν ο αισθητήρας βρίσκεται στο λάθος στρώμα, ο ήχος απλώς δεν φτάνει ποτέ στον στόχο ή δεν επιστρέφει σε χρήσιμη μορφή.

Τα ανθυποβρυχιακά ελικόπτερα αποτελούν ίσως το πιο αποτελεσματικό μέσο στο Αιγαίο. Αυτός είναι ο λόγος που η Ελλάδα μαζί με τις νέες φρεγάτες από Γαλλία επένδυσε και στην αγορά του σύγχρονου αμερικανικού ανθυποβρυχιακού ελικοπτέρου ΜΗ 60 ROMEO. 

Το βυθιζόμενο σόναρ των ανθυποβρυχιακών ελικοπτέρων επιτρέπει να «δοκιμάζουν» διαφορετικά βάθη σε μικρό χρόνο, δημιουργώντας ένα τρισδιάστατο ακουστικό προφίλ της περιοχής. Σε συνδυασμό με ηχοσημαντήρες, μπορούν να στήσουν προσωρινά δίκτυα ακρόασης σε περάσματα, στενά και κρίσιμες θαλάσσιες περιοχές. Η φυσική πίσω από αυτή την τακτική βασίζεται στη στατιστική κάλυψη χώρου, μειώνοντας τις πιθανότητες διαφυγής ενός υποβρυχίου χωρίς ανίχνευση.

Η τεχνική ανάλυση του ανθυποβρυχιακού πολέμου στο Αιγαίο δεν μπορεί να αγνοήσει τον βυθό. Η μορφολογία του πυθμένα, με ανισομετρίες, υφαλοκρηπίδες και ανώμαλες επιφάνειες, επηρεάζει δραστικά την ανάκλαση του ήχου. Ένα υποβρύχιο μπορεί να «κολλήσει» ακουστικά στον βυθό, μειώνοντας το ίχνος του, αλλά ταυτόχρονα περιορίζει τις επιλογές διαφυγής του. Αυτό δημιουργεί ένα παιχνίδι ισορροπίας, όπου κάθε πλεονέκτημα συνοδεύεται από επιχειρησιακό ρίσκο.

Στον σύγχρονο ανθυποβρυχιακό πόλεμο, η επεξεργασία δεδομένων είναι εξίσου σημαντική με την ίδια τη φυσική. Τα συστήματα μάχης συλλέγουν πληροφορίες από σόναρ, ελικόπτερα και πλοία και τις συγχωνεύουν σε ενιαία εικόνα. Στο Αιγαίο, όπου τα χρονικά περιθώρια είναι μικρά, η ταχύτητα λήψης απόφασης είναι κρίσιμη. Η σωστή ερμηνεία ενός αδύναμου ακουστικού ίχνους μπορεί να καθορίσει την επιτυχία ή την αποτυχία μιας επιχείρησης.

Το σόναρ στο Αιγαίο δεν είναι απλώς τεχνολογία, είναι εφαρμοσμένη φυσική σε πραγματικό χρόνο. Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος στην περιοχή βασίζεται στην κατανόηση του ήχου, του νερού και της γεωγραφίας περισσότερο από οπουδήποτε αλλού. Εκεί ΔΕΝ νικά μόνο όποιος έχει το ποιοτικά ισχυρότερο σύστημα, αλλά όποιος ταυτόχρονα γνωρίζει καλύτερα τη θάλασσα στην οποία επιχειρεί.

Η γνώση και η συνεχής εκπαίδευση των χειριστών σόναρ με την ικανότητα να ερμηνεύουν γρήγορα και αποτελεσματικά κάθε σήμα αποτελεί βασικό παράγοντα νίκης απέναντι σε εχθρικό υποβρύχιο.

Το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό δίνει παραδοσιακά μεγάλη σημασία στη διατήρηση ποιοτικού πλεονεκτήματος και στα υποβρύχια και στα ανθυποβρυχιακά μέσα. Ποιοτικό πλεονέκτημα που φροντίζει όμως ακόμα και ποσοτικά (αριθμό μέσων) να βρίσκεται στην ίδια κατηγορία με την Τουρκία.

Κυριαρχία στον βυθό ισοδυναμεί με απόλυτο έλεγχο του Αρχιπελάγους σε κρίση ή κανονική πολεμική σύγκρουση και αδυναμία του εχθρού να εκτελέσει επιτυχή αποκλεισμό νήσων ή και αποβάσεις με αρματαγωγά.

Διαβάστε περισσότερα "Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος ως φυσική και στρατιωτική επιστήμη. Μια εισαγωγή στον Ανθυποβρυχιακό Πόλεμο"