Γράφει ο Γιώργος Χ
Ο Οδυσσέας είναι ο κατεξοχήν ήρωας της ευφυΐας και της στρατηγικής σκέψης.
Στην Οδύσσεια ο Όμηρος δεν τον παρουσιάζει ως έναν ήρωα της σωματικής δύναμης, αλλά ως έναν άνθρωπο μεσαίων διαστάσεων που υπερτερεί χάρη στη λογική, την υπομονή και τη διορατικότητά του. Σε κάθε κρίσιμη στιγμή ενεργεί όχι παρορμητικά, αλλά μελετημένα και υπολογισμένα, μετατρέποντας τη σκέψη σε όπλο ισχυρότερο από το ξίφος το οποίο βέβαια κι αυτό ξέρει να χειρίζεται καλά την κατάλληλη στιγμή. Δεν τον ενδιαφέρει η επιβεβαίωση αλλά η τελική επικράτηση.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια είναι αυτό με τον Κύκλωπα Πολύφημο στη ραψωδία θ΄. Ο Οδυσσέας, παγιδευμένος μέσα στη σπηλιά, γνωρίζει ότι η ωμή βία δεν μπορεί να του εξασφαλίσει τη σωτηρία. Αντί γι’ αυτό, χρησιμοποιεί το μυαλό του. Μεθά τον Κύκλωπα με κρασί και, όταν εκείνος τον ρωτά το όνομά του, απαντά:
«Κανένας ἐμοί γ’ ὄνομα· Κανένας δέ με κικλήσκουσι μήτηρ ἠδὲ πατήρ καί ἄλλοι πάντες ἑταῖροι.» (Οδ. θ΄ 366–367)
«Κανένας είναι τ’ όνομά μου· Κανένας με φωνάζουν η μάνα μου, ο πατέρας μου κι όλοι οι σύντροφοί μου.»
Με αυτήν την απλή φράση θέτει σε εφαρμογή ένα έξυπνο σχέδιο εξαπάτησης. Όταν αργότερα τον τυφλώνει, ο Πολύφημος ουρλιάζει ζητώντας βοήθεια από τους άλλους Κύκλωπες:
«Οὔ τίς με κτείνει δόλῳ οὐδὲ βίηφιν.» (Οδ. θ΄ 405)
«Κανένας δε με σκοτώνει με δόλο ή με βία.»
Οι υπόλοιποι, νομίζοντας ότι δεν τον πειράζει κανείς, δεν τον βοηθούν. Έτσι ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του καταφέρνουν να δραπετεύσουν. Το επεισόδιο αυτό αποκαλύπτει έναν άνθρωπο που γνωρίζει να χρησιμοποιεί την παραπλάνηση, τη γλώσσα και την ψυχολογία ως όπλα πολέμου. Η ήττα του Κύκλωπα είναι στην ουσία νίκη του νου πάνω στη βία. Διότι μπορεί ο Οδυσσέας να ήταν ικανός σι ως πολεμιστής ωστόσο η διαφορά ισχύος ήταν συντριπτική υπέρ του Κύκλωπα.
Στη ραψωδία ν΄, η στρατηγική σκέψη του Οδυσσέα παίρνει πιο πολιτική μορφή. Επιστρέφει στην Ιθάκη, αλλά δεν εμφανίζεται αμέσως ως βασιλιάς. Με τη βοήθεια της Θεάς Αθηνάς μεταμορφώνεται σε ζητιάνο, ώστε να ελέγξει την κατάσταση και να μελετήσει τους εχθρούς του. Ο ποιητής περιγράφει:
«ἀμφὶ δέ οἱ δέρμα βάλε δειλοῦ ἀμηχάνου ἀνδρός, ῥυπαρὸν καὶ κακόδηλον.» (Οδ. ν΄ 429–430)
«Τον τύλιξε με το δέρμα ενός ταλαίπωρου και ανήμπορου ανθρώπου, βρόμικο και φτωχικό.»
Έτσι, μεταμφιεσμένος, μπαίνει ανάμεσα στους μνηστήρες χωρίς να τον αναγνωρίσει κανείς. Δεν αποκαλύπτει την ταυτότητά του ούτε στην Πηνελόπη, αλλά μόνο στον Τηλέμαχο, με τον οποίο σχεδιάζει την αντεπίθεση. Αυτή η σκηνή δείχνει την ψυχραιμία, τη μεθοδικότητα και τη στρατηγική υπομονή του ήρωα. Ο Οδυσσέας λειτουργεί όπως ένας έμπειρος κατάσκοπος: συλλέγει πληροφορίες, αξιολογεί συμμάχους και εχθρούς, και περιμένει την κατάλληλη στιγμή για να δράσει. Η μεταμφίεση, που θα μπορούσε να εκληφθεί ως αδυναμία, εδώ μετατρέπεται σε εργαλείο ελέγχου και σχεδιασμού.
Η κορύφωση της στρατηγικής του δράσης έρχεται στη ραψωδία χ΄, όταν τελικά αποκαλύπτεται και προχωρά στην τιμωρία των μνηστήρων. Ο Όμηρος περιγράφει την έναρξη της μάχης:
«ἔνθ’ Ὀδυσεὺς ἐπιβὰς μεγάροιο κατώροφον εἷλεν,ἔνθα κακὸν τοῖσιν ἐμήσατο μνηστῆρσιν ἁπάντεσσιν.» (Οδ. χ΄ 1–2)
«Τότε ο Οδυσσέας ανέβηκε στο κατώφλι της αίθουσας και εκεί ετοίμασε κακό σε όλους τους μνηστήρες.»
Ο ήρωας έχει φροντίσει να αποκλείσει τις εξόδους, ώστε κανείς να μην διαφύγει, και χτυπά με αιφνιδιασμό. Παρά το αριθμητικό του μειονέκτημα, κατορθώνει να επιβληθεί χάρη στον απόλυτο έλεγχο του χώρου και τον συντονισμό με τους συμμάχους του. Η σκηνή αυτή δεν είναι απλώς πράξη εκδίκησης· είναι η εφαρμογή ενός άρτια σχεδιασμένου στρατιωτικού σχεδίου, με στοιχεία αιφνιδιασμού, ψυχολογικού πολέμου και απόλυτης συγκέντρωσης.
Μέσα από αυτά τα τρία επεισόδια ο Οδυσσέας αναδεικνύεται σε πρότυπο στρατηγού και ψυχολόγου. Δεν στηρίζεται στη σωματική δύναμη αλλά στη νόηση. Η δύναμή του είναι η ευφυΐα, η αυτοκυριαρχία και η ικανότητα να προσαρμόζεται στις περιστάσεις. Ο Όμηρος, μέσα από τον ήρωά του, διδάσκει ότι η αληθινή ισχύς βρίσκεται στον νου. Ο Οδυσσέας είναι ο πρώτος «στρατηγικός άνθρωπος» της λογοτεχνίας — ένας ήρωας που κερδίζει όχι επειδή είναι ο ισχυρότερος, αλλά επειδή είναι ο πιο ευφυής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου