Αεράμυνα του Ιράν: Δομή, Ιστορικό, Οπλικά Συστήματα & Λειτουργία

Γράφει ο Γιώργος Χ 

Η αεράμυνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν αποτελεί θεμελιώδη στρατηγική δομή για την προστασία του εναέριου χώρου και των κρίσιμων υποδομών της χώρας. Αν και για δεκαετίες το Ιράν βασιζόταν σε εισαγόμενα ραντάρ και αντιπυραυλικά συστήματα, οι διεθνείς κυρώσεις ώθησαν τη χώρα σε εκτεταμένη ανάπτυξη εγχώριων λύσεων, σε συνδυασμό με την απόκτηση και ενσωμάτωση περιορισμένης ποσότητας ρωσικών και παλαιότερων δυτικών συστημάτων.

Ιστορική Εξέλιξη — Από Εισαγωγές σε Αυτοδυναμία

Η αεράμυνα του Ιράν μέχρι τη δεκαετία του 1990 ήταν κυρίως βασισμένη σε παλαιότερα δυτικά SAM (Surface-to-Air Missile) όπως τα Hawk, αλλά και σοβιετικά συστήματα κληρονομημένα από την εποχή πριν την επανάσταση. Μετά την Ισλαμική Επανάσταση και κυρίως εξαιτίας των κυρώσεων, η πρόσβαση σε σύγχρονα εξοπλιστικά παγώνει, οδηγώντας την Τεχεράνη στην ανάπτυξη δικών της ικανοτήτων. Η αρχική επιτυχία σε αυτό το εγχείρημα ήταν η απόκτηση των ρωσικών S-300 PMU-2 στα μέσα της δεκαετίας του 2010, αλλά το Ιράν επιδίωξε και στοχευμένα να παράγει εγχώρια συστήματα που να καλύπτουν ίδιες ή μεγαλύτερες ανάγκες. Αυτή η μετατόπιση από απλή εισαγωγή σε ανάπτυξη δικών του πλατφορμών ήταν καθοριστική για την πολυεπίπεδη δομή που βλέπουμε σήμερα.

Δομή & Οργάνωση της Αεράμυνας

Η ιρανική αεράμυνα λειτουργεί ως πολυεπίπεδο δίκτυο που συνδυάζει συστήματα μεγάλης, μεσαίας και μικρής εμβέλειας, καθώς και ραντάρ και συσκευές διοίκησης και ελέγχου (C2) για την παρακολούθηση και αντιμετώπιση απειλών. Στόχος είναι η κάλυψη από χαμηλό ύψος (π.χ. drones) μέχρι υψηλά αεροσκάφη και βαλλιστικούς/κρουζ πυραύλους. Ένα βασικό χαρακτηριστικό αυτής της δομής είναι η προσπάθεια ενσωμάτωσης διαφορετικών συστημάτων έτσι ώστε να μπορούν να λειτουργούν συνδυαστικά και να «μοιράζονται» στόχους και δεδομένα εντός του δικτύου.

Οι δύο κύριες κατηγορίες που συγκροτούν αυτό το δίκτυο είναι:

• Συστήματα Μακράς Εμβέλειας: Προορίζονται για την αντιμετώπιση αεροσκαφών υψηλού ύψους, πυραύλων κρουζ και πιθανώς μερικών βαλλιστικών απειλών.

• Συστήματα Μεσαίας & Μικρής Εμβέλειας: Εντοπίζουν και καταστρέφουν στόχους πιο κοντά, όπως drones, ελικόπτερα, μη επανδρωμένα οχήματα και τακτικά αεροσκάφη.

Κύρια Οπλικά Συστήματα & Χαρακτηριστικά

Μακράς Εμβέλειας SAM

Bavar-373 

Το σημαντικότερο εγχώριο σύστημα του Ιράν, το Bavar-373 («Πίστη») έχει σχεδιαστεί για να καλύπτει αποστολές που μοιάζουν με αυτές των ρωσικών S-300/S-400. 

Το Bavar-373 είναι το "καμάρι" των Μουλάδων, το πλέον σημαντικό εγχώριο σύστημα αεράμυνας που έχει αναπτύξει το Ιράν και έχει τοποθετηθεί ως η “ραχοκοκαλιά” της στρατηγικής του για προστασία από υψηλές απειλές. 

Ο σχεδιασμός του ξεκίνησε μετά από την καθυστέρηση παράδοσης των ρωσικών S-300, ώστε το Ιράν να κατασκευάσει δικό του μεγάλης εμβέλειας σύστημα SAM. 

To Bavar-373 παρουσιάστηκε πρώτη φορά δημόσια το 2016 και εισήλθε σε υπηρεσία αργότερα, με σκοπό να προστατεύσει κρίσιμες υποδομές και το μεγαλύτερο μέρος του εναέριου χώρου της χώρας ενάντια σε αεροσκάφη, πυραύλους κρουζ και άλλες απειλές. Σύμφωνα με τις ιρανικές αναφορές, το σύστημα χρησιμοποιεί ραντάρ φάσης (AESA/LPI) μεγάλης εμβέλειας που μπορεί να ανιχνεύει έως και 300 στόχους ταυτόχρονα, να παρακολουθεί πάνω από 100 και να επιλέγει έως και 6 για εμπλοκή ταυτόχρονα με πυραύλους Sayyad-2, Sayyad-3, Sayyad-4 και Sayyad-4B. 

Η μέγιστη εμβέλεια εμπλοκής φτάνει περίπου στα 300 χιλιόμετρα και το μέγιστο ύψος εμπλοκής πλησιάζει τα 27 χιλιόμετρα, με δυνατότητα να συνεργάζεται με ακόμα μεγαλύτερης εμβέλειας ραντάρ.

Το Bavar-373 είναι συχνά παρουσιάζεται ως αντίπαλο των ρωσικών S-300/S-400 συστημάτων, και η νεότερη έκδοση Bavar 373-II ενισχύει τις δυνατότητες του με ανεξάρτητο ραντάρ σε κάθε εκτοξευτή, περισσότερους στόχους, αυξημένους ρυθμούς εμπλοκής και αύξηση της εμβέλειας.

S-300PMU-2 — Ρωσικής Κατασκευής SAM

Το Ιράν έχει αποκτήσει και ένα μικρό αριθμό ρωσικών συστημάτων S-300PMU-2, τα οποία παρέχουν συμπληρωματική κάλυψη μεγάλης εμβέλειας γύρω από κρίσιμες περιοχές, όπως πυρηνικές εγκαταστάσεις. 

Η ενσωμάτωση των S-300 με εγχώρια Bavar-373 σε ασκήσεις δείχνει προσπάθεια δικτύωσης αυτών των διαφορετικών πλατφορμών για μέγιστη αποτελεσματικότητα.

Παράλληλα με το Bavar, το Ιράν έχει στην κατοχή του και ρωσικά συστήματα S-300PMU-2 (έκδοση S300 του 1997), που προμηθεύτηκε το 2016 και εξακολουθούν να λειτουργούν για την προστασία ιδιαίτερα στρατηγικών θέσεων. Το S-300 είναι ένα αποτελεσματικό μακράς εμβέλειας σύστημα, με ικανότητα εμπλοκής αεροσκαφών μέχρι 4ης γενιάς, πυραύλων κρουζ και εισερχόμενων απειλών σε αποστάσεις περίπου 200 χιλιομέτρων με υψηλή ταχύτητα και αποτελεσματικότητα. 

Ως απειλή ΔΕΝ θεωρείται αυτό που ήταν δεκαετίες 90 και 2000 ωστόσο παραμένει σημαντική απειλή που ΔΕΝ μπορεί να υποτιμηθεί.

Μεσαίας Εμβέλειας Συστήματα

3rd Khordad & Khordad-15: Tο «Μήλο της Παράδοσης»

Tα συστήματα αυτής της σειράς έχουν ραντάρ AESA με δυνατότητα παρακολούθησης εκατοντάδων στόχων και χρησιμοποιούν πυραύλους όπως οι Taer-2B και Sayyad-2/3. 

Το Khordad-15 είναι εγχώριο σύστημα μεσαίας εμβέλειας που παρουσιάστηκε το 2019 και σχεδιάστηκε για να καλύπτει το κενό ανάμεσα στα βαριά/μεγάλης εμβέλειας συστήματα και την τοπική άμυνα σημείου.

Μπορεί να εντοπίζει στόχους σε αποστάσεις άνω των 150 χιλιομέτρων και να τους εμπλέκει σε αποστάσεις περίπου 120 – 150 χιλιομέτρων και ύψη γύρω στα 27 - 30 χιλιόμετρα  ανάλογα τον τύπο πυραύλου. 

Χρησιμοποιεί κυρίως πυραύλους Sayyad-2 και Sayyad-3 και διαθέτει ραντάρ 3D ικανό να εντοπίζει UAV, μαχητικά και στόχους χαμηλής παρατηρησιμότητας. Είναι πλήρως κινητό και κατάλληλο για ταχεία αναδιάταξη.

Οι πύραυλοι που χρησιμοποιεί είναι κυρίως από την οικογένεια Sayyad-2/3 αλλά όχι μόνο. Χρησιμοποιεί κι άλλους όπως της σειράς Taer.

Το Khordad-15 συνδυάζει τις δυνατότητες παρακολούθησης και εμπλοκής στο ίδιο σύστημα και λειτουργεί ως ένα από τα πιο σύγχρονα και κινητά μεσαίας εμβέλειας μέσα στην ιρανική αεράμυνα.

3rd Khordad (Sevom Khordad)

Το 3rd Khordad είναι ένα από τα πιο γνωστά ιρανικά συστήματα μεσαίας εμβέλειας, κυρίως λόγω της κατάρριψης αμερικανικού UAV Global Hawk το 2019. Έχει εμβέλεια εμπλοκής περίπου 50 – 105 χιλιόμετρα και χρησιμοποιεί πυραύλους Taer-2B και Sayyad-2. Το σύστημα είναι πλήρως αυτοκινούμενο και συνδυάζει ραντάρ εντοπισμού και καθοδήγησης σε μία πλατφόρμα, επιτρέποντας ταχεία αντίδραση και υψηλή επιβιωσιμότητα στο πεδίο.

Talash 

Το Talash χρησιμοποιεί πυραύλους Sayyad-2 και Sayyad-3. Σχεδιάστηκε για άμυνα περιοχής και μπορεί να καλύπτει αποστάσεις έως περίπου 150–200 χιλιόμετρα ανάλογα τη διαμόρφωση. Το σύστημα λειτουργεί σε συνεργασία με ραντάρ μεγάλης εμβέλειας και καλύπτει στόχους μεσαίου και υψηλού ύψους, λειτουργώντας ως ενδιάμεσο στρώμα μεταξύ Bavar-373 και Khordad.

Tabas (παράγωγο Buk)

Το Tabas είναι ιρανικό σύστημα μεσαίας εμβέλειας, εμπνευσμένο από τη φιλοσοφία του σοβιετικού Buk. Χρησιμοποιεί πυραύλους Taer-2A και Sayyad-2 και μπορεί να εμπλέκει στόχους σε αποστάσεις έως περίπου 75 χιλιόμετρα. Προορίζεται για την αντιμετώπιση μαχητικών, UAV και πυραύλων cruise, λειτουργώντας κυρίως ως προστασία κινητών σχηματισμών και βάσεων.

Συστήματα μικρής και πολύ μικρής εμβέλειας

Mersad

Το Ιράν χρησιμοποιεί εκτεταμένα το σύστημα Mersad, το οποίο αποτελεί εξέλιξη του αμερικανικού MIM-23 Hawk που είχε αποκτήσει πριν την Επανάσταση. Το Mersad εισήλθε σε υπηρεσία περίπου από το 2010 και λειτουργεί ως σύστημα χαμηλού έως μεσαίου ύψους, με εμβέλεια περίπου 40 – 50 χιλιομέτρων και χρησιμοποιεί πυραύλους Shahin και Shalamcheh.

Παρά την ηλικία της σχεδίασης, το Ιράν έχει εκσυγχρονίσει τα ραντάρ, τα ηλεκτρονικά και τους πυραύλους, καθιστώντας το σύστημα ακόμα λειτουργικό για άμυνα σημείου και περιφερειακή κάλυψη.

Στην κατηγορία του μικρού ύψους και κοντινής άμυνας υπάρχουν τα συστήματα Ya Zahra και Herz-9. 

Ya Zahra

Το Ya Zahra είναι ένα ελαφρύ, φορητό σύστημα που χρησιμοποιεί μικρούς πυραύλους για να αποτρέπει χαμηλά πετώντας στόχους, με κινητή υποστήριξη και βελτιωμένα οπτικά/ηλεκτρονικά συστήματα για ανίχνευση και στόχευση όταν υπάρχει ηλεκτρονική παρεμβολή.

Herz-9 

Το Herz-9 είναι ιρανικό σύστημα μικρής εμβέλειας σχεδιασμένο για αντιμετώπιση ελικοπτέρων, UAV και στόχων χαμηλής πτήσης.

Πρόκειται για εξέλιξη παλαιότερων σχεδίων και δίνει έμφαση στην κινητικότητα και στην ευκολία ανάπτυξης. Χρησιμοποιείται κυρίως για άμυνα σημείου και συνοδεία χερσαίων μονάδων.

Αυτά τα συστήματα έχουν περιορισμένη εμβέλεια, αλλά είναι φθηνά, κινητά και κατάλληλα για μαζική ανάπτυξη γύρω από βάσεις, πόλεις και κρίσιμες υποδομές.

Αντιαεροπορικό πυροβολικό και υβριδικά συστήματα

ZSU-23-4 Shilka 

Το ZSU-23-4 Shilka είναι σοβιετικής προέλευσης αυτοκινούμενο αντιαεροπορικό σύστημα με τέσσερα πυροβόλα των 23 χιλιοστών, το οποίο το Ιράν χρησιμοποιεί εδώ και δεκαετίες. 

Παρότι η βασική σχεδίαση είναι παλαιά, οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις έχουν πραγματοποιήσει εκτεταμένους εκσυγχρονισμούς στα ηλεκτρονικά, στα ραντάρ και στα οπτικά συστήματα, ώστε να παραμένει αποτελεσματικό απέναντι σε UAV, ελικόπτερα και πυραύλους cruise χαμηλής ταχύτητας. 

Το Shilka λειτουργεί κυρίως ως τελευταία ζώνη άμυνας γύρω από βάσεις και κρίσιμες εγκαταστάσεις. 

Mesbah-1

Το Mesbah-1 είναι ιρανικό σύστημα αντιαεροπορικού πυροβολικού μικρής εμβέλειας, σχεδιασμένο για προστασία σημείου από πυραύλους cruise, UAV και χαμηλά ιπτάμενους στόχους.

Αποτελείται από πολλαπλά πυροβόλα μικρού διαμετρήματος με υψηλό ρυθμό βολής και ενσωματωμένα ραντάρ και οπτικοηλεκτρονικά συστήματα στόχευσης. Η φιλοσοφία του Mesbah-1 μοιάζει με δυτικά CIWS, λειτουργώντας ως «τελευταία γραμμή άμυνας» γύρω από στρατηγικές εγκαταστάσεις.

Sayyad-1 

Το Sayyad-1 είναι ένα λιγότερο γνωστό αλλά λειτουργικό σύστημα μικρής εμβέλειας, το οποίο βασίζεται στη χρήση πυροβόλων και απλών συστημάτων καθοδήγησης για την αντιμετώπιση εναέριων απειλών σε πολύ κοντινές αποστάσεις. Το Ιράν το χρησιμοποιεί ως συμπληρωματικό μέσο, κυρίως σε εγκαταστάσεις που απαιτούν πυκνή άμυνα χαμηλού ύψους.

Αντιαεροπορικά και Ιδιόμορφα Συστήματα

Εκτός από τα τυπικά SAM, το Ιράν έχει αναπτύξει και τα συστήματα Arman (επίσης γνωστό ως Tactical Sayyad) και 9-Dey. 

Arman

Το Arman είναι σύγχρονο ιρανικό σύστημα που παρουσιάστηκε ως ικανό να αντιμετωπίζει όχι μόνο αεροσκάφη και UAV, αλλά και βαλλιστικές απειλές μικρού βεληνεκούς. Διαθέτει ραντάρ πολλαπλών λειτουργιών και πυραύλους μέσης εμβέλειας, με έμφαση στην ταυτόχρονη εμπλοκή πολλών στόχων. Το Arman εντάσσεται στη νέα γενιά ιρανικών συστημάτων που στοχεύουν στη δικτυοκεντρική λειτουργία.

Έχει δυνατότητα να εντοπίζει και να εμπλέκει πολλαπλούς στόχους ταυτόχρονα μέσα σε ακτίνα 120 - 180 χιλιομέτρων.

9-Dey 

Το 9-Dey είναι σύστημα μικρής εμβέλειας σχεδιασμένο ειδικά για αντιμετώπιση UAV, πυραύλων cruise και αιφνιδιαστικών επιθέσεων χαμηλού ύψους. Είναι πλήρως κινητό και προορίζεται για ταχεία ανάπτυξη γύρω από ευαίσθητους στόχους, λειτουργώντας ως συμπληρωματικό στρώμα στα μεγαλύτερα συστήματα.

Το 9-Dey είναι ένα σύστημα μικρής εμβέλειας σχεδιασμένο για ταχεία αντίδραση σε drones, βλήματα και χαμηλές απειλές με λειτουργίες σημειακής άμυνας.

Φορητά αντιαεροπορικά (MANPADS)

Στον τομέα των φορητών αντιαεροπορικών, το Ιράν διαθέτει τα Misagh-1 και Misagh-2, τα οποία θεωρούνται εγχώριες εξελίξεις βασισμένες σε κινεζικά QW-1 και παλαιότερα σοβιετικά πρότυπα.

Αυτά τα συστήματα έχουν εμβέλεια περίπου 5–6 χιλιομέτρων και προορίζονται για χρήση από πεζικό, Φρουρούς της Επανάστασης και παραστρατιωτικές δυνάμεις. Είναι ιδανικά για αντιαεροπορική άμυνα πεδίου μάχης και έχουν μεταφερθεί και σε συμμάχους του Ιράν στην περιοχή.

Ραντάρ και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης

Κρίσιμο κομμάτι της ιρανικής αεράμυνας είναι τα ραντάρ μεγάλης εμβέλειας, όπως το Ghadir, το οποίο φέρεται να έχει ακτίνα εντοπισμού άνω των 1.000 χιλιομέτρων για μεγάλους στόχους. Υπάρχουν επίσης τα Sepehr και Bashir, ραντάρ διαφορετικών ζωνών συχνοτήτων, σχεδιασμένα για έγκαιρη προειδοποίηση και ανίχνευση στόχων χαμηλής παρατηρησιμότητας. Αυτά τα ραντάρ τροφοδοτούν το κεντρικό σύστημα διοίκησης και ελέγχου και επιτρέπουν στα SAM να λειτουργούν ως ενιαίο δίκτυο.

Το Ghadir είναι στρατηγικό ραντάρ μεγάλης εμβέλειας που αποτελεί βασικό στοιχείο της ιρανικής αεράμυνας. 

Σύμφωνα με ιρανικές πηγές, μπορεί να εντοπίζει μεγάλους στόχους σε αποστάσεις που υπερβαίνουν τα 1.000 χιλιόμετρα. Χρησιμοποιείται για έγκαιρη προειδοποίηση και τροφοδοτεί με δεδομένα το κεντρικό σύστημα διοίκησης και ελέγχου, επιτρέποντας στα SAM να ενεργοποιούνται έγκαιρα.

Το Sepehr είναι ραντάρ υπερ-ορίζοντα, σχεδιασμένο για εντοπισμό στόχων σε πολύ μεγάλες αποστάσεις, πέρα από την καμπυλότητα της Γης. 

Παίζει κρίσιμο ρόλο στην πρώιμη ανίχνευση εχθρικών αεροσκαφών και πυραυλικών εκτοξεύσεων, προσφέροντας στο Ιράν επιπλέον χρόνο αντίδρασης.

Το Bashir είναι ραντάρ μεσαίας εμβέλειας που χρησιμοποιείται κυρίως για υποστήριξη συστημάτων όπως το Tabas και το Talash.

Παρέχει τρισδιάστατη εικόνα του εναέριου χώρου και μπορεί να εντοπίζει στόχους χαμηλής παρατηρησιμότητας σε σημαντικές αποστάσεις.

Λειτουργία και Επιχειρησιακή Διάταξη

Η αεράμυνα του Ιράν οργανώνεται γύρω από ένα ιεραρχημένο σύστημα ανίχνευσης και αντίδρασης. Ραντάρ μεγάλης εμβέλειας — συμπεριλαμβανομένων εγχώριων AESA και εισαγόμενων — σαρώνουν συνεχώς τον εναέριο χώρο και στέλνουν στοιχεία στη διοίκηση και έλεγχο. Από εκεί, τα κατάλληλα SΑΜ ενεργοποιούνται ανάλογα με την απειλή: τα Bavar-373/S-300 για υψηλές και μακρινές απειλές, και τα Khordad ή Ra’ad για πιο κοντινούς στόχους. Η επιχειρησιακή λογική είναι να δημιουργηθεί ένα «δίχτυ ασφαλείας» όπου κάθε στρώμα υποστηρίζει και ενισχύει το άλλο.

Συνολικά, το Ιράν δεν στηρίζεται σε ένα «θαυματουργό» σύστημα, αλλά σε μαζικότητα, διασπορά και πολυεπίπεδη άμυνα. Από MANPADS και πυροβόλα, μέχρι Khordad, S-300 και Bavar-373, προσπαθεί να δημιουργήσει ένα πυκνό πλέγμα που καθιστά δύσκολη – αλλά όχι αδύνατη – την πλήρη καταστολή του εναέριου χώρου του. Η φιλοσοφία του μοιάζει περισσότερο με σοβιετικό δόγμα άμυνας περιοχής παρά με δυτική υψηλής ακρίβειας αεράμυνα.

Παρά την πρόοδο, η ιρανική αεράμυνα έχει περιορισμούς όταν αντιμετωπίζει εξαιρετικά προηγμένες δυνάμεις με υψηλή τεχνολογία και ηλεκτρονικό πόλεμο, ιδίως αεροσκάφη stealth ή συνδυασμένες πτήσεις με ισχυρή ηλεκτρονική καταστολή. Συγκρούσεις και αναλύσεις έχουν δείξει ότι τα ραντάρ και οι δυνατότητες που παρουσιάζει το δίκτυο μπορεί να είναι λιγότερο αποτελεσματικά έναντι υπερσύγχρονων αεροπορικών όπλων, αν και η πλήρης αξιολόγηση των πραγματικών επιδόσεων παραμένει αντικείμενο αντιπαράθεσης ανάμεσα σε διαφορετικές πηγές.